De gevel van een langgevelboerderij

Waarom deze gevel anders is

Een langgevelboerderij is gebouwd met wat er in de omgeving was: zachte, in veldovens gebakken steen en kalkmortel met zand uit de buurt. Die combinatie werkt als een systeem: de muur neemt vocht op en geeft het weer af, en de voeg, zachter dan de steen, is de plek waar dat gebeurt en waar de verwering plaatsvindt. De voeg offert zich op voor de steen, en wordt om de dertig tot vijftig jaar vervangen. Dat is geen gebrek maar het ontwerp.

Daar komt bij: meestal geen spouw (een massieve muur van anderhalve of twee stenen dik), een lange gevel van soms dertig meter zonder dilatatie, een lage dakrand met weinig overstek, en een plint die in de klei of het zand staat waar vocht optrekt. Alles aan deze gevel vraagt een andere aanpak dan een naoorlogse rijwoning.

De meest gemaakte fout: cement

In de jaren zestig tot negentig is op talloze boerderijen het voegwerk vervangen door een cementvoeg, omdat die harder is en langer meegaat. Het resultaat zie je nu: de cementvoeg zit er nog, maar de stenen ernaast zijn verpulverd. Een harde voeg dwingt het vocht en de vorstspanning naar de zwakste plek, en dat is dan de steen. Bovendien laat een cementvoeg de muur niet meer ademen, zodat vocht dat via de fundering of van binnen komt, opgesloten raakt.

Een groot deel van ons werk op boerderijen bestaat daarom uit het uithakken van cementvoegen en het terugbrengen van kalk, plus het vervangen van de stenen die daardoor kapot zijn gegaan. Dat is niet goedkoop, maar het is wel de enige route die de gevel nog dertig jaar geeft.

De juiste kalkmortel

Er zijn meerdere soorten kalk. Luchtkalk (gebluste kalk) hardt langzaam uit door opname van CO2 en is het zachtst; hydraulische kalk hardt sneller en is iets sterker; kalk-cementmortel zit ertussenin. Welke past, hangt af van de hardheid van de steen en van de belasting op de gevel. Wij nemen daarom een monster van de bestaande mortel en bepalen de korrelgrootte en het zand, zodat de nieuwe voeg qua kleur, structuur en hardheid past. Bij een monument leggen wij dat voor aan monumentenzorg.

Kalkwerk vraagt tijd: het moet vochtig worden gehouden, mag niet in de volle zon of in de vorst worden verwerkt, en hardt weken tot maanden uit. Dat is de reden dat een boerderijgevel niet in een week klaar is.

In fases werken

Weinig eigenaren doen 320 vierkante meter in één keer, en dat hoeft ook niet. De logische volgorde is: eerst de weerzijde (zuidwest), waar de schade het grootst is en het vocht binnenkomt; dan de voorgevel om het beeld; dan de rest. Binnen één gevelvlak werken wij wel in één keer, anders krijg je zichtbare kleurverschillen. Met een meerjarenplanning kun je de kosten spreiden over drie tot vijf jaar; zie gevelonderhoud.

Boerderijen in Noord-Brabant

De langgevelboerderij is het boerderijtype van de Meierij, de Kempen en de Peel: woonhuis, stal en schuur onder één lang dak, met de deuren aan de lange zijde. Ze staan met duizenden in het buitengebied rond Sint-Oedenrode, Veghel, Boxtel, Oisterwijk, Gemert, Deurne, Bladel en het Land van Cuijk. Een deel is gemeentelijk monument; een groter deel niet, maar beeldbepalend in een landschap waar de gemeente eisen aan kan stellen. Wij stemmen dat vooraf af. Zie ook gevelrestauratie en monumentale panden.